به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، حجت الاسلام و المسلمین هادی جلالی، استاد حوزه و پژوهشگر علوم اسلامی امروز شنبه ۱۲ اردیبهشت ماه در نشست علمی «بعثت مردم خوانش فقهی - سیاسی» که در سالن کوثر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی برگزار شد، به بررسی ابعاد فقهی و سیاستگذاریِ پدیدهای منحصر به فرد در جامعه اسلامی پرداخت و با اشاره به دیدگاههای مختلف درباره موضوع نقش مردم در تشکیل و اداره حکومت اسلامی، تصریح کرد: نوع تبیین ما از مفهوم حکومت اسلامی تعیین میکند که مردم رعیت باشند یا شهروند.
وی افزود: اگر ما مردم را فقط مخاطب حکم تشکیل و اداره حکومت بدانیم، در این صورت تولید مفهوم «شهروند» در جامعه اسلامی اتفاق نمیافتد و مردم صرفاً نقش زمینهساز قدرت و تحقق آن را بر عهده دارند؛ یعنی آنها رعیت محسوب میشوند و قدرت از طریق دیگران حاصل میشود. در این نگاه، حتی حکومت مشروع با حضور مردم شکل میگیرد، اما مردم نقش حقیقی در حکمرانی ندارند و قدرت در دست حاکم یا فقیه است، و مردم صرفاً شرط قدرت را فراهم میکنند.
حجت الاسلام جلالی بیان کرد: دیدگاه دیگر نگاه رهبر شهید انقلاب مردم را فاعل حکمرانی میداند و معتقد است که در جامعه اسلامی، مردم در واقع مسئولیت تشکیل و استمرار حکومت را بر عهده دارند و نقش فاعلی دارند. در این نگاه، ولایت فقیه یک حکم شرعی است و مردم نسبت به آن مسئولیت دارند، یعنی حکومت در قالب یک حکم شارع و در ارتباط مستقیم با مردم است، نه صرفاً بر اساس اطاعت و تابعیت صرف.
وی خاطرنشان کرد: این نگاه، رابطه مردم با حکومت را تغییر میدهد و آن را از رابطهای صرفاً دیالکتیکی یا فرمانبرداری، به رابطهای بر اساس عمل به حکم شرعی تبدیل میکند. بنابراین، در این مفهوم، مردم نه فقط حق تعیین سرنوشت بلکه مسئولیت عملی در تحقق حکومت اسلامی و اجرای احکام شرعی دارند. این نگاه، بر مسئولیت اجتماعی و سیاسی مردم تأکید دارد و از مسیر تبیین فقهی، آنان را فاعل مستقیم در حکمرانی میداند.
حجت الاسلام جلالی ادامه داد: در دیدگاه رهبر شهید انقلاب، مردم نه صرفاً رعیت، بلکه شهروندانی مسئول و آگاه در نظام حکمرانی اسلام هستند. این نگاه، برخلاف تصور رایج، نه تنها بر نقش محدود آنان در تحقق حاکمیت تأکید دارد، بلکه نقش فعال در سازوکاری که منجر به شکلگیری و استمرار حکومت اسلامی میشود، قائل است. مردم در این چارچوب، نه تنها حق تعیین سرنوشت، بلکه در مسئولیتهای سیاسی و اجتماعی، نقش کلیدی دارند.
وی همچنین با طرح این سوال که آیا مردم در شرایط بحران باید صرفاً رعیت باشند یا فاعل حکمرانی، تصریح کرد: تفاوت این نگرشها تأثیرگذار است، و در این راستا مبنای تبیین ما از حکومت اسلامی تعیین میکند که مردم رعیت باشند یا شهروند.
این پژوهشگر علوم دینی تأکید کرد: تبیین وظایف، حقوق و نقش مردم در فضای فقهی، سیاستگذاری و تبیین حکومت اسلامی، میتواند مسیر تحقق هر چه بهتر فقه سیاسی امام و رهبر معظم انقلاب را هموار سازد و نقش فعال و مسئول اعضای جامعه برای حفظ و استمرار نظم و امنیت اسلامی را تقویت کند.
حجت الاسلام جلالی با تشریح مبانی مردمسالاری دینی در جمهوری اسلامی ایران، تاکید کرد: در این نظام، مردم نه تنها مکلف و مسئول، بلکه شهروندانی فعال و تعیینکننده هستند و این جایگاه، عاملی کلیدی در موفقیتهای کشور، به ویژه در لحظات بحران بوده است.
وی در تشریح دیدگاه امام خمینی (ره) درباره نقش مردم در نظام اسلامی، اظهار داشت: ایشان مردم را مرجع تشخیص فقیه جامعالشرایط میدانستند و معتقد بودند که تعیین صلاحیتها و معیارهای فقهی بر عهده خود مردم است. وقتی مردم مخاطب حکم و مرجع تصمیمگیری در خصوص تصدی مسئولیتها و انطباق آنها با مسیر اسلام باشند، به طور مستقیم یا غیرمستقیم، نقش اساسی در تعیین مصداق فقیه جامعالشرایط ایفا میکنند.
حجت الاسلام جلالی افزود: بر این اساس، نمایندگان مجلس خبرگان رهبری نه به عنوان مصداق "اهل حل و عقد" که انتخابشان صرفاً با نخبگان باشد، بلکه به عنوان نمایندگانی که مردم در انتخابشان نقش دارند، معرفی میشوند. این نگاه، تحول عظیمی در جایگاه مردم ایجاد کرده و آنها را از "رعیت" به "شهروند" تبدیل میکند.
استاد حوزه و دانشگاه تفاوتهای اساسی میان جایگاه رعیت و شهروند را برشمرد و گفت: در حالی که رعیت صرفاً اطاعت میکند و در برابر اتفاقات جامعه مسئولیتی ندارد، شهروند مشارکت فعال دارد، خود را نسبت به مسائل جامعه مسئول میداند، قانون را متعلق به خود دانسته و بر اجرای آن نظارت میکند. شهروند در مواقع بحران منتظر دستور نمیماند، بلکه به عنوان عنصری مسئول وارد میدان میشود.
حجت الاسلام جلالی با استناد به سخنان شهید بهشتی، بیان کرد: هنگامی که مردم صرفاً "موضوع" حکمرانی نباشند، بلکه "کنشگر" سیاست و حکمرانی باشند، جامعهای پویا شکل میگیرد، نه صرفاً حکومتی اداری. در بهترین حالت، اگر مردم را صرفاً موضوع حکمرانی بدانیم، تنها حکومتی تشکیل میدهیم و جامعهای مسئول نخواهیم داشت.
وی ادامه داد: وقتی مردم مخاطب حکم قرار میگیرند، احساس مالکیت نسبت به کشور و منابع آن شکل میگیرد. این احساس مالکیت، همان عاملی است که در مواقع تهدید، زنجیرههای انسانی دفاع از زیرساختها را پدید میآورد. مردم کشور را متعلق به خود میدانند، نه حاکم. این مسئولیتپذیری بالا، منجر به دفاع از اموال و کشورشان میشود.
این تحلیلگر مسائل سیاسی خاطرنشان کرد: مردمی که در جایگاه شهروند و کنشگر سیاسی قرار دارند، در لحظات بحران دچار فروپاشی نمیشوند، بلکه جامعهای منسجم و مقاوم شکل میگیرد. این همان پدیدهای بود که در جنگ اخیر نیز شاهد بودیم و دشمنان را با اتکا به همین نگاه مردمسالاری دینی که در جمهوری اسلامی شکل گرفته، غافلگیر و شگفتزده کردیم.
حجت الاسلام جلالی در پایان تاکید کرد: بنابراین، مسئله صرفاً شرایط احکام اسلامی و صفات حاکم نیست، بلکه نقش مردم در تحقق این حکومت و اینکه آیا آنها شهروند محسوب میشوند یا رعیت، بسیار حیاتی است. پاسخ صحیح به این مسئله، همان عاملی است که در مواقع بحران، شگفتیآفرین و تعیینکننده است.
نظر شما